|
Pagina nueva 1
En
contra do que a meirande parte da xente pensa, a constitución que actualmente
temos (1978) non é un caso illado dentro da historia de España. O noso país,
tivo unha historia contemporánea moi axitada, mais nesa historia houbo diversas
constitucións, nas que se pode ver un desenvolvemento progresivo do espírito
democrático e do respeto aos dereitos individuais. Este desenvolvemento culmina
na constitución de 1978, que se pode dicir que recolle a tradición e realízaa
plenamente. Coa constitución de 1978 pódese dicir que culmina, alomenos polo
momento, a historia do constitucionalismo español. Neste marco constitucional e
nos valores que sustentan o actual sistema constitucional é no que deben
entenderse o presente desenvolvemento, non só formal senón tamén substantivo,
dos dereitos da muller. Por iso imos realizar unha análise global dese substrato
valorativo da constitución española, porque só dende esta análise entenderase a
actual vixencia deses dereitos.
O que
caracteriza á constitución de 1978 fronte ás que se deran anteriormente, é que
mentras estas –aínda que democráticas- soían ser resultado da imposición da
ideoloxía do partido dominante, porén, a de 1978 é resultado dun pacto entre
forzas políticas diversas tras 16 meses de debates, e basouse nun sistema de
consenso, é dicir, “eu cedo nestas esixencias miñas, se ti cedes nesas outras
túas”.
As
forzas políticas que interviñeron na redacción da constitución española e cuxa
ideoloxía quedou reflectida nela, foron por unha banda de dereita e de esquerda,
e por outra, os rexionalistas e non rexionalistas. A ideoloxía da constitución é
unha mestura de todas esas posicións.
Mentres
se redactaba a constitución houbo moitas pelexas e rupturas entre os
representantes destes grupos políticos, sobre todo, no tocante ao título VIII,
que era o referido ás autonomías.
Na
maioría dos temas logrouse un acordo entre todos os grupos políticos que
participaban na redacción da constitución, sempre, claro está, que cederan un
pouco cada un nas súas esixencias. Como dixemos, o que os enfrentou foi a
cuestión das autonomías, chegando incluso ao extremo de que na votación final da
constitución, os deputados do PNV abstivéronse e os de Esquerra Republican de
Catalunya votaran en contra, mentres no Senado votaron en contra algúns
senadores do grupo vasco e abstivéronse outros deste mesmo grupo e de Euskadiko
Eskerra. A oposición destes grupos fíxose notar no feito de que no Referendo
para aprobar a constitución realizado o 6 de decembro de 1978 no País Vasco non
se logrou a maioría, é dicir, gañaron os votos afirmativos pero non por maioría.
Isto pode explicar que o arraigo do respecto á constitución e a súa valoración
como vehículo de convivencia sexa menor nesta zona onde a súa aprobación non foi
todo o unánime que houbese sido desexable.
En
todas as constitucións, e tamén na española, pódense distinguir tres elementos
que as forman:
1.- en
primeiro lugar, unha serie de valores morales e de dereitos que a constitución
recomenda e defende (“teito ideolóxico”).
2.- en
segundo lugar, un determinado tipo de organización xurídica e política que en
cada constitución é diferente e
3.- en
terceiro lugar, un determinado modelo de sociedade e de organización desta que
se quere construír; ao conxunto de todas estas cousas chamaselle “fórmula
política” dunha constitución. A fórmula política da constitución española pódese
resumir na frase “Estado social e democrático de dereito”. Isto implica respecto
ao primeiro punto que se defenden valores democráticos, ou sexa, baseados na
liberdade e responsabilidade dos individuos; respecto do segundo punto, implica
que a organización xurídica, (como se fan as leis) e política (como se goberna)
depende dun parlameno, surxido tamén da vontade de cidadáns ceives; e con
respecto do terceiro punto, implica que a sociedade estará organizada dun xeito
mixto, é dicir, intermedio entre as sociedades comunistas e as capitalistas; é
dicir, a economía e a sociedade son libres e dominadas pola iniciativa privada,
pero o Estado resérvase certos campos que domina el e trata de que a iniciativa
privada non prexudique aos demais. (Isto é o que di a constitución, que logo se
cumpra ou non é outra cuestión moi diferente). A este tipo de sociedade
coñecémola como “Estado do Benestar”.
Nós
aquí imos ver fundamentalmente os valores que intenta promover a constitución e
do modelo de sociedade e de economía. A isto poderíamolo chamar a Ideoloxía da
Constitución. O sistema xurídico e político da constitución española podería ser
tema para outro traballo.
A
ideoloxía da constitución española permite cualificala de Democrática. Esta
palabra utilízaa todo o mundo pero poucos saberían definirla exactamente.
Intentémolo.
Para
que un Estado e a súa constitución sexan democráticos a soberanía, o poder de
decidir o destino do país e dos asuntos públicos, debe estar no pobo, no
conxunto dos cidadáns. En segundo lugar debe darse nese Estado o que se chama “o
imperio da lei”, é dicir, que a lei funcione e se aplique igual para todos. Por
último, o sufraxio debe ser universal e sen restricción algunha, pois todos os
cidadáns deben poder manifestar a súa liberdade sinalando nas votacións como
pensan que deben dirixirse os asuntos públicos.
A
Democracia española é representativa e non directa, é dicir, para cada cuestión
non se consulta aos cidadáns, senón aos representantes que estes elixiron e que
se renovan cada catro anos. Non obstante, para cuestións especialmente
importantes que afectan a toda a comunidade en vez de decidir os representantes
pregúntase a todo o pobo por un Referendo. Ademais disto, se os cidadáns non
están de acordo con algunha decisión dos seus representantes, poden propoñer que
no congreso se vote en contra dela sen esperar ás eleccións por medio da
Iniciativa Lexislativa Popular, para a que necesitan 500.000 sinaturas.
En
resumo, para que un Estado e a súa constitución sexan democráticas han defender
o pluralismo (a aceptación de ideas e costumes diferentes aínda que respetuosas
unhas con outras), a liberdade e a igualdade. Todo isto aparece na constitución
española, polo cal podemos dicir que vivimos baixo unha constitución
democrática. (pero non basta con ter unha constitución democrática senón que hai
que levala á práctica; só así poderemos dicir que vivimos tamén nun país
democrático: non basta con dicir que segundo a constitución todos os cidadáns
son iguais, gozan das mesmas posibilidades mínimas, senón que o Estado –para
seren democrático- ten que lograr que tales condicións se dean de feito. Isto é
o que dende un punto vista ético e filosófico-político pódese dicir do que debe
ser un Estado Democrático. Ter unha constitución democrática non é senón o
primeiro paso –aínda que quizais o que inicia a marcha- para a construcción
dunha sociedade e un estado democráticos.
Unha
constitución democrática como a española por mor ten que defender unha serie de
valores ou ideais morais e rexeitar outros. Vexamos cales son os que defende a
española.
Os
catro ideais ou valores morais que defende a constitución son:
-
Liberdade
-
Xustiza
-
Igualdade
-
Pluralismo político ou tolerancia (art. 1.1.)
A
liberdade considera aos cidadáns como responsables e donos do seu destino; a
igualdade quere garantir as condicións mínimas para que os cidadáns realicen a
súa personalidade; a xustiza consiste no logro da igualdade en liberdade; e a
tolerancia dixemos que é o respecto ás ideas e condutas alleas que permitirá
desenvolver a liberdade, a igualdade e a xustiza.
Todos
estes valores baséanse a súa vez na idea de que os seres humanos posúen unha
dignidade, uns dereitos inviolables, entre eles o do libre desenvolvemento da
súa personalidade, e unhas obrigas tamén básicas: o respecto á lei e aos
dereitos alleos.
Agora
ben, a constitución española non deixou á sorte ou a casualidade o logro de
estes valores ou ideais morais, senón que sinala uns mecanismos políticos e
económicos que deben axudar a logralos.
O máis
importante é o principio de legalidade que significa que toda conducta política
ou económica debe estar dentro da lei.
En
segundo lugar, todas as leis e normas deben ser públicas e o seu coñecemento
debe ser accesible a todos.
En
terceiro lugar, as sentenzas en contra nosa son irretroactivas, temos unha
seguridade xurídica garantida polo estado (avogados de oficio, habeas corpus,
prazo máximo de detención) que entre outras cousas protéxennos das decisións
arbitrarias do propio poder político.
Dende o
punto de vista económico os dous mecanismos que han posibilitar o logro dos
valores fundamentais son o de igualdade de todos ante os impostos, que significa
que todos temos que colaborar obrigatoriamente e de xeito proporcional a nosa
riqueza, na financiación do Estado, e, en segundo lugar, o principio de
solidariedade entre todos os españois, pensando sobre todo para que non haxa
regións máis privilexiadas cás outras.
Todo
isto que poderiamos chamar a Ideoloxía ou Filosofía da constitución realízase
porque existen certas institucións en torno ás cales organízase toda a vida
constitucional española: o Estado democrático de soberanía popular, o Estado de
Dereito, gobernado pola lei, a Monarquía parlamentaria, e o Estado autonómico,
que fomenta as raíces propias dentro dun proxecto común de vida. Con isto queda
resumida a “Ideoloxía moral” da constitución. Imos tratar agora certas cuestións
moi concretas referentes a esta.
A
utilidade da constitución de 1978 para España procede de que serviu para renovar
e modernizar o sistema político español, ou para transformalo radicalmente cando
era necesario.
A
constitución creou, cousas novas que xamais se derán en España: organizou mellor
os partidos políticos co fin de que cumpran a función de interese público para a
que están pensados; creou o voto de censura constructivo para protexer ao pobo
dun goberno equivocado; creou o Defensor do Pobo, cuxo nome di para que serve.
No
plano social favoreceu a creación de colexios profesionais, é dicir, de
asociacións de persoas dunha determinada profesión, para que estas podan
participar na vida comunitaria dentro da lei.
Pero a
innovación máis importante foi a obriga de todos os poderes públicos de
someterse á constitución, o que permite evitar o problema clásico en España de
que o pobo estaba sometido a unha lei que os gobernantes non respectaban.
Agora
ben, a constitución española, aparte de inserir cousas novas, serviu para
transformar as xa existentes: a primeira tarefa de transformación social que
favoreceu a constitución española foi a loita por conseguir unhas auténticas
condicións de liberdade e igualdade por parte de todos os españois, así como
para lograr que participen activamente na vida pública. (Non tería ningún
sentido que a constitución defendera a igualdade e a liberdade se non pon os
medios necesarios para elo.)
Un dos
procedementos claves para transformar a vida española é a economía. Vexamos que
é o que di a constitución acerca da organización da economía. Xa que esta área
será unha das fontes máis salientables de desigualdade entre homes e mulleres.
A
constitución española é o resultado dun pacto entre forzas políticas diferentes,
no plano económico mostra opinións de dous clases. Nalgúns momentos se propugna
un Estado do benestar que dá máis importancia ao beneficio social que ao
individual, e outras propúgnase un modelo neoliberal que dá moita importacia á
iniciativa privada.
O
modelo económico de primacía social obsérvase en que se impón ao estado e as
forzas económicas unha serie de obrigas respecto ao conxunto da sociedade:
utilizar racionalmente os recursos naturais, protexer e mellorar a calidade de
vida e o medio ambiente, e o máis importante, manter un réxime público de
seguridade social digno e eficaz. Ademais disto, o Estado intervén directamente
na economía en prol de toda a sociedade mediante as Empresas públicas e mediante
a planificación da economía por lei e á que está subordinada a liberdade de
empresa.
O
estado favorecerá ademais todos aqueles medios que permitan acceder aos
traballadores á propiedade dos medios utilizados para a producción. (Protección
das cooperativas).
A
primacia do interese social reflíctese tamén na posibilidade que ofrece a
constitución de expropiar aquelas propiedades que esquecen a súa función social.
( caso Rumasa).
Pero
fronte a esta ideoloxía de “primacía social” a constitución ten en algúns
momentos unha clara ideoloxía liberal no aspecto económico: sobre todo, en
canto que recoñece a iniciativa económica privada dentro dunha económia de libre
mercado, é dicir, sometida á oferta e á demanda e non prioritariamente ás
necesidades sociais.
En
suma, a constitución dende un punto de vista económico é ambigua, pero ao final
domina o componente liberal. Un caso claro é o problema do paro: a constitución
di que todos os españois ten dereito a un traballo; polo tanto o Estado ten que
poñer os medios para exercer o seu dereito, para acadar traballo para todos,
pero como a económia española é de mercado libre, de oferta e demanda, non
haberá traballo para todos. Isto é os cidadáns e cidadás españois teñen un
dereito pero ninguén ten o deber de garantir o seu exercicio; esta falta de
garantía suficiente dalgúns dereitos é a orixe dunha maior discriminación no
caso das mulleres.
Unha
vez puxemos algúns dos problemas presentados pola constitución española, imos
ver agora cales son os medios que dita constitución ideou para defenderse a ela,
e ao Estado español, de calquera agresión ou perigo.
Cando
hai unha agresión procedente do interior ou do exterior pódense estabelecer os
chamados estados de emerxencia: alarma, excepción e sitio. Estes estados
pretenden facer fronte a todo aquilo que poda interrumpir o desenvolvemento
normal da orde constitucional:
Catástrofes naturais,
Andazos,
Rebelión,
Invasión estranxeira,
Alteración grave dos dereitos e liberdades.
O de
alarma dura 15 días, e consiste en que todas as autoridades subordínanse ao
goberno central ou autonómico.
O de
excepción dura 30 días, prorrogable por outros 30.
O de
sitio non ten límite e poñeríase ante casos moi graves. Significa que o poder
civil se subordina ao militar, aínda que o militar é nomeado polo civil.
O
problema con todos estes mecanismos de defensa da constitución é que non fagan
máis dano do que pretenden solucionar. Para que isto non suceda se especifica
na constitución que ningún dos tres estados pode interrumpir o funcionamento dos
poderes públicos.
Nunha
situación normal, a defensa da constitución fronte a súa posible incumprimento
polos poderes públicos garantízase polo Tribunal Constitucional.
Por
último, outro modo de defensa e conservación da constitución e do respecto por
ela, cando cambian as circunstancias sociais ou históricas, é a posibilidade que
ela mesma ofrece ser reformada.
Non
obstante, cambiar a constitución é difícil e isto é así coa intención de que
cada quen non a adapte aos seus intereses.
Hai
dous tipos de reforma: a reforma parcial que non afecta á Ideoloxía fundamental
da constitución (por maioría de 3/5 nas dous cámaras); e a reforma xeral que
afectaría tamén ao núcleo da constitución (2/3 de ámbalas dúas cámaras,
disólvense; as novas Cortes teñen que aprobalo outra vez por 2/3 e sometelo a
referendo).
O
núcleo da constitución é tan difícil de modificar porque, como foi resultado do
acordo entre todos os españois debe ter estabilidade; non obstante, a
constitución debe adaptarse aos cambios sociais e políticos.
Vimos
que a parte fundamental da constitución española é a referida aos valores morais
que defende, e aos dereitos e liberdades que os cidadáns teñen como consecuencia
detes valores.
Noutros
países ese reflexo dos valores éticos-políticos no marco xurídico adoptou a
forma das famosas declaracións de dereitos (Virginia, Francia, etc.), pero na
nosa historia constitucional as declaracións de dereitos que son a fonte e
motivación das correspondentes normas e/ou leis que os protexen, e dos que
surxiron, correspondentemente, as leis de protección e desenvolvemento dos
dereitos da muller, sempre se incluiron dentro dos textos constitucionais.
|
Contidos
